Psychologia rozwoju narodów

Gustave Le BonJulian Ochorowicz

Z moich licznych, dalekich podróży po rozmaitych krajach jedno spostrzeżenie pozostało mi w umyśle z największą wyrazistością: każdy lud posiada określoną organizację umysłową, równie trwałą jak jego cechy anatomiczne. Organizacja ta przejawia się w uczuciach, myślach, instytucjach, wierzeniach oraz w sztukach pięknych. Tocqueville i inni wybitni myśliciele upatrywali w instytucjach ludów głównej przyczyny ich rozwoju. Ja jednak stoję na stanowisku przeciwnym i żywię nadzieję, że zdołam to wykazać, odwołując się do przykładów zaczerpniętych z tych samych krajów, które badał Tocqueville. Instytucje bowiem wywierają na rozwój cywilizacji wpływ jedynie nieznaczny, a najczęściej są raczej jego skutkiem niż przyczyną.